Mulleres referentes: liderar hoxe a ciencia que inspirará ás nenas do mañá

A igualdade de oportunidades na ciencia e no emprendemento non depende só do acceso á formación, senón tamén da visibilidade da lideranza. Cando as mulleres ocupan espazos de referencia, amplían o horizonte profesional de nenas e mozas e fortalecen o conxunto do ecosistema.

En España, as mulleres representan a maioría do alumnado universitario. No curso 2023–2024, as mulleres representaron o 57% do alumnado de grao, o 56% en máster e o 50% nos programas de doutoramento. Con todo, esta presenza maioritaria non se traduce posteriormente en liderado científico.

En 2023, só o 39,6% do persoal investigador eran mulleres e a súa presenza en postos de lideranza continúa a ser limitada, xa que apenas o 27% ocupa cargos de reitorado e só un 34% desempeña funcións de xerencia. Ademais, o 40,9% do persoal de I+D interno en empresas de ámbito público e privado, a xornada completa, eran mulleres, pero redúcese a só o 31,2% nas empresas, onde apenas representan a unha de cada tres persoas.

Esta desigualdade no acceso a posicións estratéxicas non se limita ao ámbito científico, senón que tamén se reproduce no ecosistema emprendedor. A intención de emprender é practicamente equivalente entre mulleres e homes, con un 9,0% e un 9,2% respectivamente. Con todo, a conversión desa intención en proxectos consolidados redúcese cando aparecen barreiras estruturais, como redes profesionais máis limitadas, menor acceso a capital ou menor presenza en sectores tecnolóxicos.

Só o 8,1% dos proxectos liderados por mulleres alcanza niveis tecnolóxicos medio-altos e un 23,5% opera sen tecnoloxías dixitais. Ademais, o impacto desigual das responsabilidades familiares limita a disposición para asumir risco, escalar iniciativas e gañar visibilidade en fases clave do crecemento.

Fendas persistentes

A diferenza nos resultados non responde a unha menor preparación nin a falta de ambición. Responde a como se distribúen as oportunidades, os recursos e o recoñecemento dentro do sistema científico e emprendedor.

O acceso á financiación é un dos factores máis determinantes. No ámbito científico, as mulleres presentan o 46,1% das solicitudes de financiamento cunha taxa de éxito do 43,1%. No caso das axudas destinadas a impulsar a incorporación de persoal investigador, a taxa de éxito descende ata o 32,9%, fronte ao 43,35% dos homes. A isto súmase que o 52,1% das investigadoras percibe que a asignación de tarefas e oportunidades depende de criterios subxectivos, o que inflúe no acceso a proxectos de maior proxección.

No emprendemento, as mulleres inician a súa actividade empresarial cun capital medio de 45.039 €, fronte aos 227.794 € dos homes, o que supón un capital cinco veces inferior. Ademais, acceden en menor medida a investimento privado e dependen con maior frecuencia de financiación familiar ou subvencións. Esta diferenza limita a capacidade de asumir risco e frea a escalabilidade desde fases temperás.

A concentración sectorial constitúe outra barreira relevante vinculada á segregación horizontal de xénero. No ámbito científico-técnico, a infrarrepresentación das mulleres persiste en disciplinas estratéxicas como matemáticas (36,3%), informática (17,2%) e enxeñaría (28%), áreas que concentran unha parte significativa do investimento en I+D e do potencial de desenvolvemento tecnolóxico.

Esta menor presenza de mulleres en sectores intensivos en coñecemento e tecnoloxía tamén se traslada ao ámbito emprendedor. De todas as iniciativas recentes lideradas por mulleres, o 87,9% concéntrase no sector servizos, seguido do sector de transformación (10,3%) e, en menor medida, no sector primario (1,8%), o que reduce a súa participación en actividades tecnolóxicas.

O reparto desigual dos coidados segue a ser un factor estrutural que condiciona as traxectorias profesionais. Non se trata só dunha cuestión de tempo dispoñible, senón dunha carga mental e organizativa que impacta na capacidade de asumir riscos, aceptar mobilidade xeográfica ou participar en dinámicas intensivas de crecemento.

No ámbito emprendedor, esta desigualdade reduce a dispoñibilidade para dedicar xornadas longas ao desenvolvemento do negocio, participar en programas de aceleración ou fortalecer redes estratéxicas en fases críticas de escalado. No ámbito científico, afecta á continuidad investigadora, á acumulación de méritos en períodos clave e á dispoñibilidade para liderar proxectos competitivos, influíndo directamente na estabilidade contractual e no acceso a posicións de maior responsabilidade.

Así, a distribución desigual dos coidados entre mulleres e homes non só repercute no presente profesional das mulleres, senón que ten un efecto acumulativo ao longo das súas carreiras.

Por último, os sesgos, tanto institucionais como de percepción, consolidan a brecha nos niveis máis altos. No sistema científico, só o 27% das cátedras e reitorados están ocupados por mulleres. En paralelo, no ámbito do emprendemento, os homes perciben un menor risco de fracaso que as mulleres, tanto en fases iniciais (2,2 puntos porcentuais menos) como en proxectos xa consolidados (3,3 puntos porcentuais menos), o que inflúe na súa disposición a asumir iniciativas de maior risco tecnolóxico.

A persistencia destas barreiras axuda a entender por que a lideranza feminina aínda non reflicte o talento dispoñible. Con todo, cando se superan estas limitacións, o impacto é visible. Existen traxectorias que demostran que, cando as mulleres acceden a espazos de decisión en ciencia, tecnoloxía e innovación, o ecosistema gaña en calidade, en diversidade de solucións e en competitividade.

Liderado feminino en ciencia e emprendemento

España conta con científicas, emprendedoras e investidoras que lideran investigación de vangarda, desenvolven tecnoloxía avanzada e xeran transferencia de coñecemento con impacto internacional. As súas traxectorias non só destacan pola excelencia individual, senón pola súa capacidade de transformar sectores estratéxicos e abrir camiño a novas xeracións.

No ámbito científico, figuras como Margarita Salas marcaron un antes e un despois na bioloxía molecular e na transferencia tecnolóxica desde o sistema público de investigación, demostrando que a ciencia pode xerar retorno económico e posicionamento internacional.

Elena García Armada, co desenvolvemento do primeiro exoesqueleto pediátrico para menores con atrofia muscular espinal, conectou investigación, enxeñaría e aplicación clínica real, levando a innovación desde o laboratorio ata o impacto social directo.

María Ángela Nieto contribuíu de forma decisiva ao avance do coñecemento en bioloxía do desenvolvemento e cancro, situando a investigación española en redes científicas internacionais de alto nivel.

A esta xeración de referentes súmase Sara García Alonso, investigadora en biomedicina e astronauta de reserva da Axencia Espacial Europea, cuxa traxectoria combina excelencia científica, proxección internacional e capacidade de inspirar vocacións STEM nas novas xeracións.

No ámbito tecnolóxico e emprendedor, a lideranza feminina tamén impulsa sectores clave.

Nuria Oliver consolidou a intelixencia artificial e a ciencia de datos como ferramentas ao servizo da saúde, a innovación e as políticas públicas.

Helena Torras, desde o ámbito investidor, contribúe a decidir que proxectos tecnolóxicos escalan e acceden a financiación, un espazo estratéxico para o desenvolvemento do ecosistema. E Ana Maiques, á fronte dunha compañía deep tech con presenza internacional, integra investigación neurocientífica, desenvolvemento tecnolóxico e mercado global, demostrando que a ciencia pode converterse nunha empresa competitiva.

Estes casos evidencian unha realidade clara: cando as mulleres lideran en ciencia, tecnoloxía e investimento, o impacto multiplícase. Xéranse solucións innovadoras, fortalécese a competitividade e amplíase o imaxinario colectivo sobre quen pode ocupar espazos de decisión. A lideranza feminina non é unha excepción. É un activo estratéxico que convén visibilizar, consolidar e proxectar.

Para coñecer outros perfís de mulleres referentes, traxectorias inspiradoras e casos reais de emprendemento e innovación, a Plataforma ONE pon a disposición do ecosistema contidos específicos, entrevistas e recursos que visibilizan a lideranza feminina en sectores estratéxicos. Explorar estas historias permite ampliar referentes e activar novas vocacións científicas e emprendedoras.

Como as referentes impulsan vocacións e transforman futuros

As mulleres referentes inflúen de forma directa nas decisións académicas e profesionais. Non só inspiran; amplían a percepción de oportunidades e modifican expectativas, tanto de mulleres como de homes.

Cando nenas, nenos e mozos ven mulleres liderar laboratorios, startups tecnolóxicas ou proxectos de investigación, amplían o seu imaxinario sobre quen pode ocupar eses espazos. A visibilidade reduce estereotipos sexistas e normaliza a presenza feminina en sectores estratéxicos como a ciencia, a tecnoloxía ou o emprendemento innovador.

Esta exposición ten efectos concretos. Aumenta a elección de estudos STEM por parte das nenas e mozas, á vez que reforza a súa autoconfianza e reduce o medo ao fracaso. Escoitar experiencias reais permite identificar camiños posibles e entender que as barreiras poden superarse.

Ademais, o efecto é acumulativo. Cada muller que accede a un espazo de liderado amplía a base de referentes dispoñibles. A súa presenza en medios, centros educativos, universidades e foros profesionais xera un círculo virtuoso: máis vocacións, máis talento e maior competitividade para o sistema científico e emprendedor.

Visibilizar o liderado feminino non é un xesto simbólico. É unha estratexia para transformar a sociedade.

Que pode facer o ecosistema para activar o cambio

Impulsar o liderado feminino non depende dun só actor: require a implicación coordinada de todo o ecosistema — administracións públicas, universidades, centros de investigación, empresas, investidores e entidades de apoio ao emprendemento. Cada un deles inflúe no acceso a oportunidades, na dispoñibilidade de recursos e nas condicións que permiten consolidar traxectorias.

Entre as accións que poden acelerar este cambio atópanse:

1. Facer visibles as mulleres referentes na educación e comunicación institucional, integrando exemplos actuais e diversos en todos os niveis formativos.
2. Fortalecer redes profesionais de mulleres e conexións estratéxicas, incluíndo relacións con investidores para favorecer oportunidades equitativas de financiamento e escalado.
3. Equilibrar o acceso ao financiamento en fases temperás, promovendo instrumentos inclusivos e mecanismos de avaliación libres de sesgos.
4. Impulsar vocacións STEM desde idades temperás, reforzando a exposición a modelos femininos e a orientación profesional sen estereotipos.
5. Revisar criterios de avaliación e promoción mediante indicadores obxectivos e procesos máis transparentes.
6. Potenciar a especialización tecnolóxica e facilitar o acceso das mulleres a sectores intensivos en I+D, onde se concentra gran parte do valor engadido e das oportunidades estratéxicas.

Reducir a fenda é tanto unha cuestión de igualdade e democracia como unha estratexia de competitividade e de eficiencia no aproveitamento do talento dispoñible.

A Plataforma ONE xa actúa como punto de conexión entre talento, coñecemento e oportunidades dentro do ecosistema científico e emprendedor. A través da publicación de entrevistas e contidos especializados, visibiliza traxectorias de científicas, tecnólogas, emprendedoras e inversoras, ampliando referentes en sectores estratéxicos.

Ademais, ofrece recursos que facilitan a toma de decisións, centraliza información sobre convocatorias, instrumentos de apoio e programas de financiamento, e favorece a conexión entre talento e investidores.

Deste xeito, non só difunde información, senón que contribúe activamente a estruturar un ecosistema máis accesible, conectado e competitivo, onde o liderado feminino atopa maior visibilidade e mellores condicións para consolidarse e medrar.

O futuro da ciencia e a innovación constrúese con decisións presentes. As mulleres xa están liderando, xa están xerando impacto. O reto non é atopar talento, é crear as condicións para que medre. O momento de actuar é agora.

Bibliografía :

-    Global Entrepreneurship Monitor España. (2025). Informe GEM España 2024–2025. Observatorio del Emprendimiento de España.
-    Global Entrepreneurship Monitor España. (2024). Radiografía del emprendimiento femenino en España: Claves del Informe GEM 2024. Observatorio del Emprendimiento de España.
-    Global Entrepreneurship Monitor España. (2024). Mujeres y emprendimiento en España: Análisis con datos GEM 2023–2024. Observatorio del Emprendimiento de España.
-    Ministerio de Ciencia, Innovación y Universidades. (2025). Científicas en cifras 2025. Gobierno de España.